Ergens op een plek waar je nog nooit van gehoord hebt - in een ziekenhuis in het rurale Senegal, een kliniek in Peru of een radiologieafdeling in het hart van Brussel - kijkt een arts naar een medische scan. De kans is reëel dat die scan wordt aangeleverd door software uit Luik.

Orthanc is een vrije, open-source DICOM-server voor medische beeldvorming. Sébastien Jodogne startte het project in 2011 aan het Universitair Ziekenhuis van Luik, de eerste publieke release verscheen op 19 juli 2012. Sindsdien is Orthanc uitgegroeid tot een van de meest gebruikte medische beeldvormingstools ter wereld, actief in ziekenhuizen, onderzoeksinstellingen en klinieken in tientallen landen. Het Orthanc Team, een Belgisch bedrijf onder leiding van Alain Mazy en Benoît Crickboom, verzorgt community-ondersteuning, plugin-ontwikkeling en uitrol voor ziekenhuizen en softwarebedrijven wereldwijd. Sébastien Jodogne werkt verder aan de ontwikkeling vanuit zijn onderzoekslab aan de UCLouvain. Ze houden het bewust klein: gericht op ontwikkeling en documentatie, zonder de overhead van enterprise-ondersteuningscontracten en aandeelhoudersverplichtingen.

Dit is Belgisch talent op zijn best.

# Er bestaat al een open standaard

Medische beeldvorming heeft een open standaard. DICOM (Digital Imaging and Communications in Medicine) bepaalt al decennia hoe medische beelden worden opgeslagen, overgedragen en weergegeven. Elke MRI-scanner, CT-machine en digitaal röntgenapparaat spreekt nominaal DICOM - wat zou moeten betekenen dat medische beelden overdraagbaar en interoperabel zijn over systemen en leveranciers heen.

De realiteit is genuanceerder. De meeste commerciële PACS-systemen (Picture Archiving and Communication System) houden zich redelijk goed aan de DICOM-standaard en breiden die doorgaans uit op een manier die gegevensextractie nog steeds mogelijk maakt. Aanvullende resultaten van diagnostische tools of AI-hulpmiddelen worden gewoonlijk opgeslagen als afzonderlijke blokken die de onderliggende data intact laten. Migratie is zelden eenvoudig, maar doorgaans wel mogelijk.

Open-source implementaties zoals Orthanc houden zich aan de standaard zoals die bedoeld was: volledig inspecteerbaar, volledig overdraagbaar, zonder licentiekosten gekoppeld aan opslagvolume en zonder ingebakken leveranciersafhankelijkheid. Toen Orthanc zijn implementatie van DICOMweb uitbracht (de webgebaseerde uitbreiding van de DICOM-standaard) fungeerde dat als referentie die andere PACS-leveranciers aanzette om te volgen. Niet allemaal in dezelfde mate, maar de lat werd hoger gelegd.

# Waar Orthanc in de praktijk past

Orthanc is geen kant-en-klare vervanging voor de grote commerciële PACS-systemen die de meeste ziekenhuizen draaien, en heeft die ambitie ook niet. Die systemen kosten meerdere honderdduizenden tot een miljoen euro per jaar en bundelen diagnostische viewers, AI-tooling, dictatie en apparaatcertificering die open-source software niet gemakkelijk kan evenaren.

Wat Orthanc uitzonderlijk goed doet is alles rondom die kern: onderzoeksomgevingen, kleinere toepassingen zoals veterinaire praktijken, en - het meest relevant voor beleid - de uitwisseling van beeldvormingsgegevens tussen instellingen. Ziekenhuizen moeten regelmatig scans doorsturen naar andere ziekenhuizen, studies van externe bronnen importeren of beelden toegankelijk maken over afdelingsgrenzen heen. Die uitwisselingslaag is precies waar open standaarden het meest tellen. Orthanc werkt als een brug: het verbindt interne ziekenhuisnetwerken met externe systemen en zorgt dat de gegevens van een patiënt aan die patiënt gekoppeld blijven, ook wanneer ze in verschillende systemen andere identificatoren dragen.

# Belgische volksgezondheid en haar beeldvormingsinfrastructuur

Veel Belgische ziekenhuizen zijn publieke instellingen met een aanzienlijke publieke governance. Gemeenten bekleden vaak bestuursfuncties, en de sector werkt binnen federale en regionale gezondheidskaders. Publiek geld financiert een groot deel van de Belgische gezondheidszorg — wat een legitieme vraag oproept: welke standaarden gelden voor de infrastructuur die met dat geld wordt gefinancierd?

Er bestaat momenteel geen vereiste in het Belgische gezondheidsbeleid dat medische beeldvormingsinfrastructuur (zoals de uitwisselingslaag tussen instellingen) gebaseerd moet zijn op open standaarden. Het feit dat er een open-standaard, open-source tool bestaat voor precies dit doel, gebouwd in België en wereldwijd ingezet in onderzoeks- en klinische omgevingen, speelt vandaag geen rol in het aankoopbeleid.

# Wat een beleidswijziging zou veranderen

Het Belgische gezondheidsbeleid (op federaal niveau via RIZIV/INAMI, of regionaal via de Vlaamse en Waalse gezondheidsautoriteiten) zou echte naleving van open standaarden in medische beeldvormingsaankopen formeel kunnen bevorderen, met name voor interoperabiliteit en gegevensuitwisseling. Het Europees Interoperabiliteitskader duwt al in die richting voor publieke-sectorsoftware. De Interoperable Europe Act schept verplichtingen rond open standaarden in publieke digitale infrastructuur. Medische beeldvorming past perfect in die logica.

Ziekenhuizen die hun uitwisselingsinfrastructuur evalueren, zouden dan moeten aantonen dat hun gekozen oplossing werkelijk voldoet aan open standaarden: auditeerbaar, overdraagbaar en leesbaar door elk DICOM-compliant systeem. Dat brengt Orthanc en vergelijkbare tools op tafel, en genereert het duurzame gebruik dat verdere ontwikkeling draagt - zodat alle ziekenhuizen profiteren van de vooruitgang, niet alleen diegene die zich premiumcontracten van leveranciers kunnen veroorloven.

Er is de bredere dimensie: Voor ziekenhuizen in lage-inkomenslanden is een commerciële PACS-licentie van honderdduizenden euro’s per jaar onbereikbaar. Voor hen is een oplossing als Orthanc vaak de enige beschikbare optie. Een Belgische beleidswijziging die duurzaam gebruik aanmoedigt en verdere ontwikkeling ondersteunt, houdt ook de infrastructuur in stand waarop klinische teams in Afrika, Azië en Latijns-Amerika dagelijks steunen. Dat is een concrete vorm van mondiale solidariteit, zonder extra kosten.

Maar dezelfde logica geldt ook dichter bij huis: Dierenartsen, tandartsen en andere zelfstandige zorgverleners werken allemaal met medische beeldvorming, maar hebben zelden het budget voor een volledig commercieel PACS. Voor kleinere praktijken is Orthanc een praktische en betaalbare oplossing. Het ondersteunen van de voortdurende ontwikkeling is ook het ondersteunen van die zorgverleners, en de patiënten die zij behandelen.

# Waarom België hier goed geplaatst is

De Digital Public Goods Alliance erkende Orthanc in 2023 als een digitaal publiek goed dat draait in ziekenhuizen in Afrika, Azië, Latijns-Amerika en Europa.

België hoeft hier niet vanuit het ijle te pleiten. Orthanc is de wereldnorm van eigen bodem. Dat geeft ons nét dat beetje extra autoriteit om ook aan de Europese tafel mee te spreken.

Het versterken van Orthanc en hun implementatie van de DICOM-standaard stelt medische beeldvormingsexperts ook in staat hun professionele vaardigheden binnen ons land te ontwikkelen en zo de lokale kenniseconomie te versterken.

# Voor beleidsmakers

Medische beeldvormingsinfrastructuur komt zelden aan bod in ministeriële briefings. Ze valt tussen IT-aanschaf en klinische werking, en wordt doorgaans over het hoofd gezien. Maar radiologie vormt de basis van diagnose in vrijwel elke medische specialiteit, en hoe beeldvormingsgegevens worden opgeslagen en uitgewisseld is een keuze die moeilijker terug te draaien is naarmate ze langer onder de radar blijft.

België heeft al een werkende, wereldwijd ingezette, open-source implementatie van de relevante standaard, gebouwd en onderhouden door Belgen. Dat is een goed vertrekpunt.

Orthanc is beschikbaar op orthanc-server.com. Voor institutionele ondersteuning of uitroldiensten, neem contact op met het Orthanc Team via orthanc.team. Om het open-source communitywerk van het project te ondersteunen: opencollective.com/orthanc.