🇬🇧 🇳🇱 🇫🇷

BeLibre

Digitale Autonomie

BeLibre

Het einde van MS Office in zicht? Duitsland kiest voor ODF, Nederland mist lef.

🖊️ Marc Buiks
gastbijdrage

Deze gastbijdrage werd overgenomen van LinkedIn met toestemming van de auteur.

Cartoon-style clash tussen ODF en DOCx

Deze maand maakte de Duitse federale overheid via de zogenoemde Deutschland-Stack een opvallend besluit bekend: voor alle overheidsniveaus, van federale ministeries tot aan gemeenten, zijn voortaan nog slechts twee documentformaten toegestaan. Open Document Format (ODF) en PDF/UA. De populaire Microsoft-formaten als .docx (MS Word), .xlsx (MS Excel) en .pptx (MS Powerpoint) vallen buiten dit kader.

Het gaat nadrukkelijk niet om een aanbeveling of een pilotproject. Het is een verplicht architectuurkader, verankerd in het coalitieakkoord, met een implementatiedoelstelling van 2028. De overkoepelende doelstelling is digitale soevereiniteit: minder afhankelijkheid van één leverancier, voorkeur voor Europese aanbieders en open standaarden als fundament.

Diverse Europese landen gingen Duitsland al voor

Duitsland is niet het eerste land dat deze keuze maakt. Het Verenigd Koninkrijk stelde ODF al in 2014 verplicht voor overheidsdocumenten, een besluit dat tot op heden van kracht is. Frankrijk verplichtte ODF al in 2009 via het Référentiel Général d’Interopérabilité. Italië heeft in wetgeving vastgelegd dat openbare documenten een open standaard moeten gebruiken, waarbij in de praktijk alleen ODF aan die definitie voldoet. En NATO heeft ODF verplicht gesteld voor alle lidstaten.

Wat Duitsland onderscheidt, is de schaal en de integraliteit. Niet een departement, niet een aanbeveling, maar een structureel kader voor de gehele publieke sector, inclusief de cloudinfrastructuur en de inkoopstrategie. Als de grootste economie van de Europese Unie stuurt Duitsland daarmee een duidelijk marktsignaal: leveranciers die willen leveren aan de overheid, moeten ODF ondersteunen.

Nederland moet nog kiezen.

In Nederland hebben we een aanzet gemaakt met de Nederlandse Data Strategie (NDS).De NDS benoemt digitale weerbaarheid en autonomie als een van de zes prioriteiten waarop alle overheidsorganisaties samen moeten versnellen. De strategie stelt expliciet dat de geopolitieke noodzaak om minder afhankelijk te zijn van buitenlandse technologieaanbieders urgenter dan ooit is.

De NDS doet helaas geen uitspraak over de keuze voor documentformaten. Terwijl de strategie investeert in soevereine cloud, werkt diezelfde overheid grotendeels in .docx, opgeslagen in SharePoint, beheerd door Microsoft. Dat is een inconsistentie die zelden benoemd wordt.

Forum Standaardisatie ziet momentum, maar praktijk hapert

ODF staat al jaren op de “pas toe of leg uit”-lijst van het Forum Standaardisatie: verplicht toe te passen bij aanbestedingen, tenzij er een onderbouwde reden is om ervan af te wijken. Het Bureau Forum Standaardisatie constateerde in september 2025 dat de geopolitieke context nieuwe kansen biedt voor ODF, en dat het huidige, veel gebruikte formaat voor overheidsdocumenten vastzit aan één applicatie en één leverancier.

De praktijk is echter weerbarstig. Uit de Monitor Open Standaarden 2025 blijkt dat ODF bij aanbestedingen een uitvraagpercentage heeft van slechts 10 tot 26 procent, een van de laagst scorende standaarden op de hele lijst. Het totale uitvraagpercentage voor open standaarden stagneerde in 2024 op 51 procent, gelijk aan het vijfjaargemiddelde. De conclusie van het Forum is helder: van structurele vooruitgang is geen sprake.

Achtergrond: Wat is het verschil tussen ODF en OOXML?

Werk je met MS Word is het in beginsel geen probleem om met de ODF-standaard te werken. Je kunt je bestanden vanuit Word opslaan in de ODF-standaard en ook weer openen. In de meeste gevallen is er geen sprake van verlies aan opmaak. De uitdagingen ontstaan als deze ODF-bestanden opslaat in MS Teams/ MS Sharepoint: het opslaan gaat pijnloos, maar Microsoft weigert vervolgens om de ODF bestanden direct te openen en is ook niet in staat om je te laten samenwerken in deze ODF-bestanden. Dit is geen beperking van ODF, maar een bewuste keuze van Microsoft.

Een veelgehoord bezwaar is dat ODF minder capabel zou zijn dan het eigen MS Word-docx formaat, het z.g. Microsoft Open Office XML-formaat (OOXML-formaat). Die stelling verdient nuancering.

Voor het merendeel van het standaard overheidswerk, brieven, rapporten, beleidsdocumenten, spreadsheets voor verantwoording en presentaties voor bestuurlijke besluitvorming, zijn de formaten functioneel gelijkwaardig. Beide ondersteunen opmaak, stijlen, inhoudsopgaven, tabellen, afbeeldingen, wijzigingen bijhouden en digitale handtekeningen.

Waar OOXML sterker is:

  • Complexe lay-out via Microsoft-specifieke constructies zoals SmartArt en content controls, die geen functionele tegenhanger kennen in ODF.
  • Macro’s via VBA (visual basic: de programmeertaal voor MS Office); de scripttalen zijn niet uitwisselbaar met ODF’s LibreOffice Basic, wat een echte technische kloof is.
  • Marktecosysteem: het aanbod aan OOXML-sjablonen en -integraties is aanzienlijk groter dan dat voor ODF.

Waar ODF sterker is:

  • Openheid van de specificatie: ODF is volledig vendor-neutraal en ISO-gecertificeerd (ISO/IEC 26300). De OOXML-praktijkimplementatie wijkt structureel af van de gepubliceerde standaard.
  • Archiefwaarde: voor langetermijnopslag is ODF de veiligere keuze, juist omdat de specificatie niet afhankelijk is van de productcyclus van één leverancier.
  • Beveiliging: ODF is minder gevoelig voor macro-gebaseerde malware.
  • ODF-documenten zijn eenvoudiger automatisch te verwerken, bijvoorbeeld voor het in bulk genereren van brieven of het doorzoeken van archieven. Omdat de technische opbouw van ODF volledig open en voorspelbaar is dit mogelijk met vrij beschikbare software, zonder afhankelijk te zijn van Microsoft-licenties of -tools.

Microsoft frustreert een goed gebruik van ODF-bestanden:

Een groot aantal beperkingen van ODF zijn geen technische limieten van het formaat zelf, maar bewuste implementatiekeuzen van Microsoft. Cloud-preview in SharePoint, directe opening vanuit Teams en realtime co-editing zijn allemaal technisch volledig haalbaar in ODF, zoals Collabora Online en Nextcloud aantonen. Microsoft heeft deze functionaliteit uitsluitend gebouwd voor zijn eigen OOXML-formaat. Dat is een strategische ecosysteemkeuze, geen eigenschap van ODF.

Conclusie: De NDS is een mooie start, maar het is nog niet voldoende

Nederland verdient waardering voor wat er met de Nederlandse Digitalisering Strategie wél is neergezet: een gedeelde taal, een gedeelde urgentie en een helder kader voor digitale weerbaarheid. Dat is geen kleinigheid in een land met honderden zelfstandige overheidsorganisaties. Maar de NDS leunt nog te zwaar op intenties en te weinig op afdwingbare keuzes. Zolang “pas toe of leg uit” in de praktijk vooral een vrijbrief is om uit te leggen waarom het nog niet kan, verandert er structureel niets. Duitsland laat zien dat het ook anders kan: niet vrijblijvend, maar verplicht, niet voor één departement, maar voor de gehele publieke sector.

De Nederlandse overheid heeft de analyse, het beleidskader en de standaard op de lijst. Wat ontbreekt is de politieke bereidheid om van intentie naar implementatie te bewegen. Zolang die stap uitblijft, financiert zij met elke licentiecyclus haar eigen afhankelijkheid.

Marc Buiks is organisatieadviseur digitale transformatie voor de publieke sector en adviseert o.a. gemeenten en provincies op digitale thema’s en uitdagingen.

Achtergrond en verdieping

Formaten en technische vergelijking

Nederland

Duitsland

Andere landen